Foto bij het artikel Wat bepaalt de energieprijs voor bedrijven?
Foto van SailingOnChocolateRoses op Pixabay

Energie en installaties

Wat bepaalt de energieprijs voor bedrijven?

De zakelijke energieprijs is geen enkel tarief, maar een samenspel van factoren.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Inkoop.

Waarom de energieprijs voor bedrijven niet één prijs is

De zakelijke energieprijs is geen enkel tarief, maar een samenspel van factoren. Energie – elektriciteit, aardgas, olie en kolen – wordt tussen landen verhandeld, waardoor prijsontwikkelingen op die markten samenhangen. Elektriciteit wordt vaak opgewekt uit aardgas of kolen; de elektriciteitsprijs is daardoor sterk afhankelijk van andere energiedragers.

Schaarste aan kolen kan landen op aardgas laten overschakelen en zo indirect de wereldmarktprijs voor aardgas opdrijven. Voor een bedrijf wordt de factuur beïnvloed door internationale markten, voordat de eigen leverancier die doorrekent. Daar komen gereguleerde kosten voor transport en distributie bij.

Beleid en regelgeving van overheid en EU – zoals subsidies voor hernieuwbare energie of belastingen op koolstofemissies – beïnvloeden de prijsstelling en productie van elektriciteit en gas. Bedrijven met alleen een elektriciteit- en gasaansluiting merken ook de prijsontwikkelingen van andere energiemarkten.

De EU herziet de elektriciteitsmarkt en werkt aan pakketten voor de waterstofmarkt en de gedecarboniseerde gasmarkt. Regelgeving voor veiligheid en milieunormen kan de activiteiten van energiebedrijven beïnvloeden.

Voor consumenten en bedrijven bestaat de prijs deels uit belastingen en gereguleerde componenten, deels uit marktontwikkelingen. Voor de zakelijke energieprijs werken daarnaast internationale brandstofprijzen, CO2-emissierechten, schaarste, conjunctuur, weer, nettarieven en contractvoorwaarden met de leverancier door.

De overheid heft energiebelasting op aardgas en elektriciteit. Daarnaast geldt de opslag duurzame energie- en klimaattransitie. Deze heffingen komen bovenop de marktprijs en verschillen naar verbruikshoeveelheid.

Vraag en aanbod op de groothandelsmarkt

Op de groothandelsmarkt voor elektriciteit en gas bepalen vraag en aanbod prijzen, productie en distributie. Vraag drijft de prijs doorgaans op; overaanbod leidt tot prijsdaling.

Op de EPEX SPOT-markt, de elektriciteitsbeurs, komen producenten, leveranciers, importeurs, exporteurs en grote verbruikers samen. Daar wordt dagelijks voor elk uur van de volgende dag elektriciteit verhandeld.

Elke deelnemer plaatst per uur een order met de hoeveelheid die hij wil kopen of verkopen en de prijs waartegen; dat gebeurt 24 keer per dag. Een gascentrale kan aangeven alleen te produceren als de verkoopprijs boven 5 cent per kWh ligt.

Daarna wordt per uur het punt gezocht waar vraag en aanbod elkaar vinden: genoeg elektriciteit voor iedere koper tegen de laagst mogelijke prijs. Elke deelnemer maakt vooraf een plan met verwacht verbruik en verwachte opwek. Een tekort wordt bijgekocht, een overschot verkocht.

Naast de day-aheadmarkt bestaan andere segmenten: van de lange termijnmarkt tot onbalansmarkten, en er kunnen bilaterale transacties worden afgesloten. Consumenten en producenten baseren hun keuzes op verwachte prijzen.

Voor marktwerking zijn vrije prijsvorming, voldoende concurrentie en een gelijk speelveld voor alle marktdeelnemers en technologieën essentieel. Leveranciers streven ernaar de meest aantrekkelijke prijzen en diensten aan te bieden.

Energieprijzen kunnen schommelen door veranderingen in de vraag en het aanbod van gas en stroom.

Marktwerking berust op vrije concurrentie; vraag en aanbod bepalen prijzen, productie en distributie in de gas- en elektriciteitsmarkten. Bij de energielevering zijn onder meer programmaverantwoordelijken en energieleveranciers betrokken.

Hoe prijzen ontstaan op de groothandelsmarkt voor elektriciteit

  1. Deelnemers plaatsen orders per uurProducenten, leveranciers en verbruikers geven aan hoeveel ze willen kopen of verkopen tegen welke prijs.
  2. Vraag en aanbod worden gelijkgezetPer uur wordt het evenwichtspunt gevonden waar alle vraag wordt gedekt tegen de laagste mogelijke prijs.
  3. Prijs wordt vastgesteldDe laatste centrale die nodig is om aan de vraag te voldoen bepaalt de prijs voor het hele uur.
  4. Prijs wordt doorgegevenDe groothandelsprijs wordt door leveranciers doorrekenbaar naar bedrijven via contracten.

Merit order: de duurste productietechniek bepaalt de stroomprijs

De merit order bepaalt welke productie-eenheden op een moment stroom leveren. Productie wordt op prijs gerangschikt: goedkoopste technologieën mogen eerst produceren, duurdere later. De technologie die als laatste wordt ingezet om aan de vraag te voldoen, bepaalt de prijs.

Zon en wind zijn het goedkoopst: geen brandstofverbruik en geen inkoop van uitstootrechten. Productie op basis van kernenergie, aardgas, steenkool of olie is veel duurder en wordt daarom later ingezet.

Bij hoge vraag en dure centrales loopt de prijs voor het hele afgenomen volume op dat uur op. Dat werkt door in de kosten van bedrijven, of ze een dynamisch contract hebben of via een leverancier inkopen.

Ranking van productietechnieken volgens kosten in de merit order

  1. KernenergieLage kosten, geen CO2-emissies
  2. AardgasGemiddeld, afhankelijk van marktprijs en CO2-rechten

Brandstofprijzen, CO2-rechten (EU ETS) en schaarste

De elektriciteitsprijs hangt sterk af van de prijzen van aardgas, kolen en olie, en van CO2-emissierechten. Schaarste aan één brandstof kan landen op een andere brandstof doen overschakelen en prijzen op meerdere markten opdrijven.

Elektriciteitsproducenten hebben CO2-rechten nodig. Deze worden ook wel emissierechten genoemd.

Schaarste zorgt voor hoge gasprijzen, die doorwerken in de productieprijzen in de industrie; voor energie-intensieve sectoren als de kunstmestindustrie zijn ze nadelig voor de concurrentiepositie.

In het najaar van 2021 was er krapte op de Nederlandse gasmarkt. Nederland had voorheen voldoende eigen productie via het Groningse gasveld; toen die grotendeels wegviel, moesten voorraden worden aangevuld met buitenlandse import. Omdat er op de internationale markt weinig gas voorhanden was, werden de opslagen minder goed gevuld dan in voorgaande jaren.

Hogere CO2-rechten werken extra hard door in de elektriciteitssector. Kolencentrales hebben er meer last van dan gascentrales, omdat ze meer CO2 per eenheid elektriciteit uitstoten; kernenergie, zon en wind hebben er geen last van omdat ze tijdens de productie geen CO2 uitstoten.

De lopende groothandelsprijzen voor elektriciteit, gas, steenkool, olie en CO2 bewegen mee met de markt.

Conjunctuur, internationale markten en weersinvloeden

De conjunctuur beïnvloedt energieprijzen: trekt de economie aan, dan stijgt de vraag naar energiedragers. Omdat energie tussen landen wordt verhandeld, werken gebeurtenissen op internationale energiemarkten op elkaar in.

Buitenlandse schaarste of importafhankelijkheid werkt daardoor door in de prijs die Nederlandse bedrijven betalen, zoals bij de gasmarkt zichtbaar was.

Wind en zon beïnvloeden de stroomprijs via de merit order: geen brandstofkosten en geen kosten voor emissierechten. Bij veel wind en zon kunnen goedkope bronnen een groot deel van de vraag dekken; bij weinig aanbod moeten duurdere centrales bijspringen.

Technologie kan de elektriciteits- en gasmarkt beïnvloeden via energieopslagsystemen, slimme netten en hernieuwbare energie. Zulke innovaties kunnen leiden tot efficiëntere en duurzamere productie en consumptie van energie.

De stijging van de vraag naar energiedragers werkt extra hard door in de elektriciteitssector omdat de emissierechten ook fors zijn gestegen.

Opbouw van de zakelijke energierekening: markt, nettarieven, energiebelasting en ODE

De zakelijke energierekening bestaat uit meer dan de groothandelsprijs. Daar komen kosten voor transport en distributie, belastingen en heffingen bij; een deel van de prijs is gereguleerd, een ander deel volgt marktontwikkelingen.

Transport is een gereguleerd natuurlijk monopolie wegens de schaalvoordelen van één geïntegreerd netwerk. Marktwerking op basis van transport van elektriciteit en gas is niet mogelijk; daarom is scheiding (unbundling) nodig tussen transport en commerciële activiteiten zoals productie, opslag, handel en levering.

In de keten spelen verschillende partijen een rol: energieproducenten (centraal en decentraal), netbeheerders, programmaverantwoordelijken, energieleveranciers en meetbedrijven. TenneT beheert het landelijk hoogspanningsnet; Gasunie Transport Services is de landelijke netbeheerder voor gas.

Regionaal zijn er 7 netbeheerders die zowel elektriciteit als gas beheren: RENDO, Coteq, Liander, Enexis, Stedin, Westland Infra en Enduris. Een programmaverantwoordelijke is verantwoordelijk voor de inkoop van energie bij de netbeheerders.

Centrale energieproducenten zijn bijvoorbeeld kolencentrales of het gasveld in Groningen. Decentrale producenten kunnen een zonnestroominstallatie op een bedrijfspand zijn.

De aandelen van TenneT zijn voor 100% in handen van de overheid. N.V. Nederlandse Gasunie is 100% aandeelhouder van Gasunie Transport Services.

Omdat de ene partij de groothandelsprijs doorrekent en de andere nettarieven en heffingen in rekening brengt, betalen niet alle bedrijven hetzelfde tarief. De rekening hangt samen met groothandelsprijs, nettarieven, belastingen en heffingen, en met de contractvoorwaarden met de leverancier.

De nettarieven voor transport en distributie zijn gereguleerd: de ACM bepaalt de maximale netbeheerkosten en houdt toezicht op de netbeheerders. Voor 2026 verwacht de ACM dat huishoudens en bedrijven met een aansluiting op het regionale gas- en elektriciteitsnet 3,38% meer betalen voor het transport. Het maximale meettarief voor elektriciteit is in 2026 € 46,11 per jaar inclusief btw.

Energiebelasting wordt geheven over aardgas en elektriciteit. Voor aardgas en elektriciteit gelden afzonderlijke tarieven; de hoogte hangt af van de hoeveelheid die aan de verbruiker wordt geleverd.

De Belastingdienst behandelt verzoeken om gedeeltelijke teruggaaf van de energiebelasting en de opslag duurzame energie- en klimaattransitie (ODE). Voor instellingen bestaat een formulier om 50% terug te vragen van de energiebelasting en ODE die zijn betaald voor het verbruik van aardgas en elektriciteit in een onroerende zaak. De ODE heette tot 1 januari 2020 'opslag duurzame energie'.

Voor 2026 geldt voor aardgas in de schijf 0 tot 1.000 m3 en 1.001 t/m 170.000 m3 een tarief van € 0,60066 per m3. Van 170.001 t/m 1 miljoen m3 is het € 0,33085; van meer dan 1 miljoen t/m 10 miljoen m3 € 0,21396; boven 10 miljoen m3 € 0,05313.

Voor verwarming in de tuinbouw geldt een verlaagd tarief. Ook voor levering van elektriciteit aan walstroominstallaties geldt een verlaagd tarief. Daarnaast geldt de opslag duurzame energie- en klimaattransitie.

Voor elektriciteit loopt het belastingtarief sterk af met het verbruik. Bij 0 t/m 10.000 kWh hoort ongeveer 12 cent belasting per kWh; grote bedrijven betalen 0,00088 €/kWh.

Marktwerking leidt uiteindelijk tot lagere kosten voor de consument. Risico’s van investeringen worden gedragen door marktpartijen zelf en niet gesocialiseerd.

Internationale marktprijzen, CO2-emissierechten (EU ETS), schaarste, conjunctuur, weer, nettarieven, belastingen en heffingen, en contractvoorwaarden bepalen de energieprijs voor bedrijven.

Contractkeuzes en kostenstrategie voor bedrijven

Bij een dynamisch contract volgt de prijs de groothandelsmarkt en schommelt die mee met de factoren daar. De tarieven zijn dan direct aan de spotmarkt gekoppeld. Dat maakt de kosten minder voorspelbaar voor bedrijven zonder flexibiliteit in hun processen.

Technische en operationele keuzes verlagen de blootstelling aan prijsfactoren. Investeringen in energie-efficiëntie, flexibiliteit en lokale energieproductie verhogen de weerbaarheid. Lokale energieproductie kan via een zonnestroominstallatie op een bedrijfspand.

Energie-efficiëntie verlaagt het verbruik en daarmee de kosten die met de energieprijs meebewegen; flexibiliteit maakt het mogelijk verbruik te verschuiven naar uren met een lagere groothandelsprijs.

Zelf opgewekte elektriciteit met hernieuwbare energiebronnen zoals zonnepanelen is vrijgesteld van energiebelasting. Volgens ELIX kan een bedrijf met een dynamisch energiecontract van ELIX energie afnemen tegen de kostprijs.

Voordelen en nadelen van dynamische contracts voor bedrijven

  • VoordelenPrijs volgt direct marktontwikkelingen; mogelijkheid tot lagere kosten bij lage prijzen (bijvoorbeeld met zon of wind).
  • NadelenOnvoorspelbare kosten; risico op hoge facturen tijdens piekuren of schaarste.

Meer uit Energie en installaties

Energie en installaties

Hoe werkt een energiecontract voor zakelijke afnemers?

Een zakelijk energiecontract legt de leveringsafspraken voor elektriciteit en/of gas aan uw onderneming vast: tarieven, looptijd, facturatiemoment en de manier waarop het verbruik wordt afgerekend.