
Onderhoud
Welke keuringen zijn verplicht voor bedrijfsinstallaties?
Voor sommige arbeidsmiddelen geldt naast de onderhoudsplicht een aanvullende keuringsverplichting.
Verplichte keuringen van bedrijfsinstallaties: waar het echt om gaat
Voor sommige arbeidsmiddelen geldt naast de onderhoudsplicht een aanvullende keuringsverplichting. Er zijn twee situaties: keuring na installatie als de veiligheid van de installatiewijze afhangt, en periodieke keuring bij slijtage, veroudering of verslechtering door gebruik of externe invloeden.
Maak onderscheid tussen arbeidsmiddelen — machines, hijs- en hefgereedschap, elektrisch gereedschap — en gebouwgebonden bedrijfsinstallaties, zoals de elektrische installatie van het pand.
De verplichte keuringen per bedrijfsinstallatie op een rij: elektrische installatie via NEN 3140; brandmeldinstallatie via Bbl en NEN 2654; personenlift via Warenwetbesluit liften artikel 17; drukapparatuur via Warenwetbesluit drukapparatuur artikelen 21 en 22; containers via Warenwetbesluit containers artikel 5; mobiele hijskranen en torenkranen vanaf 10 tonmeter via Warenwetbesluit machines artikel 6d.
Voor arbeidsmiddelen geldt hoofdstuk 7 van het Arbeidsomstandighedenbesluit; artikel 7.4a is het keuringsartikel. Voor gebouwgebonden elektrische installaties en elektrische arbeidsmiddelen stelt NEN 3140 eisen aan inspectie. NEN 1010 is van toepassing op bedrijfsinstallaties; de periodieke keuring van de elektrische installatie loopt via NEN 3140.
De Arbowet is een kaderwet met algemene verplichtingen. De concrete regels staan in het Arbeidsomstandighedenbesluit. Voor arbeidsmiddelen is hoofdstuk 7 van dat besluit van belang, met onder meer de artikelen 7.2, 7.3, 7.4a, 7.18, 7.18A, 7.20 en 7.29.
Voor elektrische installaties komt daar een normenkader bij. NEN 3140 stelt eisen aan de inspectie van elektrische installaties en elektrische arbeidsmiddelen.
De wettelijke basis verschilt per categorie. Arbeidsmiddelen vallen onder hoofdstuk 7 van het Arbeidsomstandighedenbesluit, met artikel 7.4a als keuringsartikel. Voor gebouwgebonden elektrische installaties stelt NEN 3140 eisen aan de inspectie.
Liften voor personenvervoer vallen onder het Warenwetbesluit liften artikel 17, eerste tot en met derde lid. Drukapparatuur valt onder het Warenwetbesluit drukapparatuur artikelen 21 en 22; containers onder het Warenwetbesluit containers artikel 5. Mobiele hijskranen en torenkranen vanaf 10 tonmeter vallen onder het Warenwetbesluit machines artikel 6d.
Verplichte keuringen per bedrijfsinstallatie
- Elektrische installatieNEN 3140
- Mobiele hijskranen en torenkranen vanaf 10 tonmeterWarenwetbesluit machines artikel 6d
Twee wettelijke keuringsmomenten: na installatie en periodiek
Artikel 7.4a van het Arbeidsomstandighedenbesluit kent twee hoofdverplichtingen. Een arbeidsmiddel waarvan de veiligheid van de wijze van installatie afhangt, wordt na installatie en vóór eerste ingebruikname gekeurd op de juiste installatiewijze en op goed en veilig functioneren.
Een arbeidsmiddel dat onderhevig is aan invloeden die verslechteringen kunnen veroorzaken en tot gevaarlijke situaties kunnen leiden, wordt zo dikwijls gekeurd als nodig is voor een goede staat. Zo nodig wordt het beproefd.
Herinstallatie is een nieuw keuringsmoment. Na elke montage op een nieuwe locatie of een nieuwe plek wordt een arbeidsmiddel als bedoeld in het eerste lid opnieuw gekeurd op de juiste installatiewijze en goed en veilig functioneren. Daarbij wordt beoordeeld of het goed is geïnstalleerd en veilig en goed functioneert in de arbeidssituatie.
Twee wettelijke keuringsmomenten
- Keuring na installatieArbeidsmiddel waarvan veiligheid van installatiewijze afhangt: keuring na installatie en vóór eerste ingebruikname op juiste installatiewijze en goed en veilig functioneren.
- Periodieke keuringArbeidsmiddel onderhevig aan invloeden die verslechteringen kunnen veroorzaken: zo dikwijls keuren als nodig voor goede staat, zo nodig beproeven.
Extra keuring na een bijzondere gebeurtenis
Een arbeidsmiddel dat periodiek gekeurd moet worden, moet ook worden gekeurd — en zo nodig beproefd — telkens wanneer zich uitzonderlijke gebeurtenissen hebben voorgedaan die schadelijke gevolgen kunnen hebben voor de veiligheid.
Als uitzonderlijke gebeurtenissen gelden in ieder geval natuurverschijnselen en veranderingen aan het arbeidsmiddel. Ook ongevallen met het arbeidsmiddel vallen hieronder.
Concreet: wacht na een wijziging aan de machine, een ongeval of een bijzondere weersinvloed niet tot de volgende geplande keuring. Beoordeel of het arbeidsmiddel opnieuw gekeurd moet worden voordat het weer in gebruik gaat.
Extra keuring na bijzondere gebeurtenis
- NatuurverschijnselenBijv. blikseminslag, overstroming, storm
- Veranderingen aan het arbeidsmiddelWijzigingen of aanpassingen
- Ongevallen met het arbeidsmiddelAanrijding, val, etc.
Elektrische bedrijfsinstallaties: NEN 3140 en NEN 1010
NEN 3140 stelt eisen aan de inspectie van elektrische installaties en elektrische arbeidsmiddelen. Deze inspecties moeten periodiek worden uitgevoerd.
NEN 3140 beschrijft wie wat mag doen, onder welke omstandigheden en met welke middelen.
NEN 3140 maakt onderscheid tussen inspectie van de bestaande gebouwgebonden elektrische installatie en inspectie van elektrische arbeidsmiddelen. De inspectie mag worden uitgevoerd door minimaal een Vakbekwaam Persoon: een elektrotechnisch deskundige met een aanwijzing als zodanig en aantoonbare kennis van deze inspecties.
De inspectie omvat zowel een visuele controle als metingen en beproevingen. Visueel gaat het onder meer om de juiste toepassing van beveiligingen zoals installatieautomaten en aardlekschakelaars, de staat van kabels, WCD's en verdeelkasten, en identificatie en labelling van groepen en circuits.
Ook de juiste uitvoering van aarding en potentiaalvereffening en bescherming tegen aanraking en overbelasting vallen onder de visuele controle.
Metingen en beproevingen betreffen onder meer isolatieweerstand, aardverspreidingsweerstand, weerstand van de beschermingsleidingen en spanningsval. Ook de werking van aardlekschakelaars met aanspreektijd en aanspreekstroom en de juiste polariteit van aansluitingen worden beproefd.
NEN 1010 is van toepassing op bedrijfsinstallaties. De periodieke inspectie van de elektrische installatie loopt via NEN 3140. Voor standaardinstallaties mag de aardingsweerstand maximaal 166 Ohm bedragen.
Brandmeldinstallaties zijn een aparte bedrijfsinstallatie. Een brandmeldinstallatie moet jaarlijks worden gekeurd; dit is wettelijk verplicht via het Bbl en NEN 2654.
NEN 3140 inspectie: visueel vs. meten
- Visuele controleBeveiligingen (installatieautomaten, aardlekschakelaars), staat van kabels, WCD's, verdeelkasten, identificatie/labelling, aarding en potentiaalvereffening, bescherming tegen aanraking en overbelasting.
- Metingen en beproevingenIsolatieweerstand, aardverspreidingsweerstand, weerstand beschermingsleidingen, spanningsval, werking aardlekschakelaars (aanspreektijd en -stroom), polariteit.
Installaties die door een aangewezen onafhankelijke instelling gekeurd moeten worden
Voor een aantal categorieën arbeidsmiddelen is keuring door een daartoe aangewezen onafhankelijke externe partij verplicht. Dit geldt voor hijs- en hefwerktuigen en hijs- en hefgereedschappen aan boord van schepen (artikel 7.29 en Arboregeling artikelen 7.4 en 7.5), duik- en caissonsystemen, en drukapparatuur (Warenwetbesluit drukapparatuur artikelen 21 en 22).
Ook containers (Warenwetbesluit containers artikel 5) en mobiele hijskranen en torenkranen met een capaciteit van 10 tonmeter of meer (Warenwetbesluit machines artikel 6d) vallen onder deze verplichting. Dat geldt ook voor liften voor personenvervoer (Warenwetbesluit liften artikel 17, eerste tot en met derde lid) en hijs- en hefwerktuigen voor beroepsmatig personenvervoer (Warenwetbesluit machines artikel 6fa, eerste en tweede lid).
Voor deze categorieën zijn de keuringsverplichtingen specifiek uitgewerkt. Een bedrijf met bijvoorbeeld een torenkraan met een capaciteit vanaf 10 tonmeter of een personenlift kan dus niet volstaan met interne controle: de keuring moet door een daartoe aangewezen onafhankelijke instantie gebeuren.
Een deel van deze categorieën betreft gebouwgebonden bedrijfsinstallaties. Liften voor personenvervoer en drukapparatuur vallen onder een eigen Warenwetbesluit met een eigen keuringsartikel. Bij die objecten is de aangewezen onafhankelijke instantie de uitvoerder, niet de eigen technische dienst.
Voor arbeidsmiddelen die niet in deze categorieën vallen, bepaalt de werkgever zelf wie keurt. Wel moet de keuring worden uitgevoerd door iemand met de vereiste deskundigheid of een gespecialiseerde organisatie.
Categorieën met verplichte onafhankelijke keuring
- Hijs- en hefwerktuigen en hijs- en hefgereedschappen aan boord van schepenArtikel 7.29 en Arboregeling artikelen 7.4 en 7.5
- Duik- en caissonsystemenOnafhankelijke keuring verplicht
- Mobiele hijskranen en torenkranen ≥ 10 tonmeterWarenwetbesluit machines artikel 6d
- Hijs- en hefwerktuigen voor beroepsmatig personenvervoerWarenwetbesluit machines artikel 6fa, eerste en tweede lid
Wie mag keuren en wie bepaalt de keuring?
De werkgever stelt zelf vast of één of beide keuringsverplichtingen op zijn arbeidsmiddelen van toepassing zijn. Hij bepaalt ook door wie hij zijn arbeidsmiddelen laat keuren. Voorwaarde is dat de keuring wordt uitgevoerd door iemand met de juiste deskundigheid of een gespecialiseerde organisatie (artikel 7.4a, vijfde lid).
Dat kan bijvoorbeeld een onafhankelijke keuringsinstantie zijn, een onderhoudsdienst van een leverancier of de technische dienst van het bedrijf zelf.
NEN 3140 kent verschillende niveaus van bevoegdheid. Een vakbekwame persoon mag meer dan een instructed person, en een electrically skilled person heeft weer andere rechten en verantwoordelijkheden.
Voor elektrische inspecties onder NEN 3140 geldt aanvullend dat de inspectie minimaal door een Vakbekwaam Persoon wordt uitgevoerd. Voor de categorieën met een wettelijk verplichte onafhankelijke keuring is die keuze niet vrij: daar moet een daartoe aangewezen instantie keuren.
De uitvoerder verschilt dus per categorie. Arbeidsmiddelen zonder aparte wettelijke categorie mogen worden gekeurd door een deskundig persoon of instelling, waarbij de werkgever de keuze bepaalt. Elektrische inspecties onder NEN 3140 gebeuren minimaal door een Vakbekwaam Persoon, en de Warenwet-categorieën vereisen een daartoe aangewezen onafhankelijke instantie.
Wie mag keuren per categorie?
- Arbeidsmiddelen zonder aparte wettelijke categorieDoor deskundig persoon of gespecialiseerde organisatie; werkgever bepaalt keuze
- Elektrische inspecties onder NEN 3140Minimaal door een Vakbekwaam Persoon
- Warenwet-categorieën (liften, drukapparatuur, containers, kranen ≥10 tonmeter, etc.)Door een daartoe aangewezen onafhankelijke instantie
Hoe vaak moet je keuren? Van jaarlijkse ondergrens tot maatwerk
Hoe vaak gekeurd moet worden, hangt af van het soort arbeidsmiddel en de intensiteit van het gebruik. In de toelichting op het Arbobesluit staat dat één keer per jaar keuren een veilige ondergrens is.
Het is raadzaam om de uitkomsten van de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E), die in het kader van het Arbobeleid wordt gemaakt, te betrekken bij het bepalen van de keuringsfrequentie voor elk arbeidsmiddel dat in gebruik is.
Daarmee wordt de frequentie maatwerk: een intensief gebruikte machine in een zware omgeving krijgt een ander interval dan een weinig gebruikt apparaat in een kantoorachtige omgeving.
Voor NEN 3140 bestaat geen vaste keurtermijn die voor ieder elektrisch arbeidsmiddel of iedere elektrische installatie hetzelfde is. De installatieverantwoordelijke stelt de inspectiefrequentie vast op basis van NEN 3140, maar kan daarvan afwijken door bijvoorbeeld fabrikantsvoorschriften of ervaring.
Bij uitbesteding van de inspectie van de gebouwgebonden elektrische installatie is het raadzaam de frequentie zelf vast te stellen. De installatieverantwoordelijke stelt de inspectiefrequentie vast en neemt de uitvoering van de inspecties in de planning op.
Factoren die in de NEN 3140-systematiek meewegen zijn onder meer het jaar van aanleg, waarbij een oude installatie meer punten krijgt dan een gloednieuwe. Ook tellen mee: de mate waarin tijdens revisies aanvullende beveiligingen zijn uitgevoerd, de omgeving waarin de installatie wordt gebruikt, en de personen die de installatie gebruiken.
De NEN 3140-systematiek werkt met een puntenscore per situatie. Per factor wordt de situatie gescoord, de punten worden opgeteld en uit de score volgt het inspectie-interval.
Voor brandmeldinstallaties is de jaartermijn een vaste verplichting. Voor NEN 3140 bestaat juist geen vaste termijn; de installatieverantwoordelijke bepaalt het interval.
NEN 3140 inspectie-interval bepalen
- Factoren scorenJaar van aanleg, aanvullende beveiligingen, omgeving, gebruikers
- Punten optellenPer factor punten toekennen en optellen
- Interval afleidenUit de totaalscore volgt het inspectie-interval
Praktische aanpak voor bedrijven
Inventariseer eerst alle bedrijfsinstallaties en arbeidsmiddelen. Maak onderscheid tussen arbeidsmiddelen en gebouwgebonden elektrische installaties, en tussen objecten die onder de specifieke Warenwet-categorieën vallen en de rest.
Bepaal per object of keuring na installatie en/of periodieke keuring verplicht is. Voor arbeidsmiddelen waarvan de veiligheid van de installatiewijze afhangt, plant u de keuring vóór eerste gebruik. Voor arbeidsmiddelen die aan slijtage, veroudering of verslechtering onderhevig zijn, plant u een periodieke keuring.
Leg per object de frequentie en de uitvoerder vast. Laat keuringen uitvoeren door een deskundige of een gespecialiseerde partij; voor de wettelijke categorieën met verplichte onafhankelijke keuring regelt u dat rechtstreeks bij een daartoe aangewezen instantie.
Zet per object ook de wettelijke basis in het overzicht: hoofdstuk 7 van het Arbeidsomstandighedenbesluit, NEN 3140 of het betreffende Warenwetbesluit. Zo is direct te zien welke keuring verplicht is en welke uitvoerder daarbij hoort.
Neem brandmeldinstallaties mee in het overzicht. Daarvoor geldt een jaarlijkse keuringsverplichting via het Bbl en NEN 2654.
Verder lezen: Keuring van arbeidsmiddelen (arboportaal.nl).


